BHT

Voor jou als gebruiker is BHT geen verzorgende werkstof, maar een beschermende stof voor de formule. Het remt oxidatieprocessen die ingrediënten afbreken en het product laten bederven, en zorgt er zo voor dat oliën en vetten in een crème niet ranzig worden. Een zichtbaar effect op het huidbeeld, de vochtbalans of rimpels mag je er niet van verwachten. Het nut zit in de houdbaarheid: een lippenstift ruikt na maanden nog neutraal, een lotion blijft stabiel in kleur en consistentie. De rode classificatie met score 10 op deze website berust op het vermoeden van een endocriene werking, dat de Europese chemicaliënbeoordeling sinds 2016 onderzoekt.

Typische producten met BHT zijn crèmes, zalven, lotions, lippenstiften en oogschaduw. Vooral vaak komt de stof samen met BHA voor in lippenstiften, zonbeschermingsmiddelen en oogschaduw, dus in producten met een hoog vet- of wasgehalte. Buiten de cosmetica kom je hem tegen in uitwendig toegepaste geneesmiddelen, in kunststoffen en rubber en in levensmiddelen zoals droge soepen, kauwgom of bewerkte noten. Wie BHT volledig wil vermijden, moet daarom meer dan alleen de badkamerplank controleren.

De stof is vooral relevant voor twee groepen: mensen die principieel geen synthetische toevoegingen willen, en mensen met een zeer reactieve huid. De gegevens daarover zijn niet eenduidig. Volgens de inschatting van het Europese consumentencomité tonen de betrouwbare gegevens geen sensibiliserend potentieel, en BHT geldt bij cosmetisch gebruik niet als sensibiliserend. Consumentenportalen beschrijven de stof daarentegen als irriterend en sensibiliserend en raden aan hem te vermijden. Welke werking BHT precies op de huid heeft, is volgens deze bronnen niet definitief opgehelderd.

Wat je realistisch mag verwachten: een stabieler product, geen extra verzorgende prestatie. De grens ligt daar waar fabrikanten BHT als antioxidant voor de huid aanprijzen; volgens de beschikbare bronnen dient het ter bescherming van het product. Wie de stof wil vermijden, vindt hem op de INCI-lijst onder BHT of butylhydroxytolueen en in levensmiddelen onder E 321. Dat milieuportalen, brancheadviseurs en afzonderlijke fabrikanten hem ondanks de goedkeuring door de autoriteiten als bedenkelijk aanmerken, kun je bij het winkelen het beste zien als een open discussie, niet als een gevarenwaarschuwing.

Fabrikanten gebruiken BHT daar waar een formule veel oxidatiegevoelig vet, olie of was bevat. De stof beschermt deze bestanddelen tegen de aanval van zuurstof en vertraagt daarmee geur- en kleurveranderingen. Vaak staat hij samen met BHA op de ingrediëntenlijst, omdat beide antioxidanten traditioneel samen worden gebruikt. In parfumoliën en aroma's dient BHT bovendien als hulpstof die gevoelige geurcomponenten stabiel houdt; dat verklaart waarom hij ook in parfums en geparfumeerde producten kan opduiken.

De gebruikte hoeveelheden in cosmetica zijn klein en sinds 2023 Europees gemaximeerd; de concrete grenswaarden per producttype vind je in de rubriek Veiligheid. Producten die deze waarden overschrijden, mogen sinds januari 2024 niet meer worden verkocht. De grenzen volgen de beoordeling van het SCCS van december 2021. Voor tandpasta en mondwater gelden daarbij duidelijk strengere eisen dan voor huidverzorging, omdat de opname via het mondslijmvlies anders wordt beoordeeld dan via de huid.

Voor jou volgen daaruit eenvoudige regels. Een product met BHT is op houdbaarheid ontworpen, maar je moet het na opening toch vlot opgebruiken en beschermen tegen hitte en licht, want de antioxidant vertraagt oxidatie alleen, hij voorkomt haar niet blijvend. Waar BHT niet voor bedoeld is: het vervangt geen zonnefilter, het geeft geen vocht en het is geen werkstof tegen huidveroudering. Zinvolle combinaties komen voort uit de formule, niet uit jouw routine: de stof werkt in het product voordat het op de huid komt en hoeft door jou met niets te worden aangevuld.

• Lippenstiften en oogschaduw: hoog was- en pigmentgehalte, daarom vaak gestabiliseerd met BHT en BHA.
• Crèmes, zalven, lotions: bescherming van de oliefase tegen ranzig worden.
• Zonbeschermingsproducten: eveneens vaak met BHT.
• Tandpasta en mondwater: alleen toegestaan in zeer kleine, wettelijk vastgelegde hoeveelheden.
• Parfumoliën: als hulpstof voor de stabilisatie van het geurmengsel.

Juridisch is BHT in de EU toegelaten en sinds Verordening (EU) 2022/2195 opgenomen in bijlage III van de Cosmeticaverordening (EG) 1223/2009 onder nummer 325 met maximumconcentraties: 0,001 procent in mondspoelingen, 0,1 procent in tandpasta's en 0,8 procent in overige leave-on- en rinse-off-producten. De basis is het advies van het Wetenschappelijk Comité voor consumentenveiligheid (SCCS) van 2 december 2021, dat de stof tot deze hoeveelheden als veilig beoordeelt en daarbij de zorgen over mogelijke endocriene eigenschappen uitdrukkelijk heeft meegewogen. BHT behoorde tot 28 stoffen waarvan Europese experts de mogelijke hormonale activiteit opnieuw hebben onderzocht; volgens de gegevens voldoet hij niet aan de criteria van een endocriene verstoorder, en het gebruik geldt ook in producten voor kinderen als veilig. Parallel loopt sinds 2016 op het niveau van het Europees Agentschap voor chemische stoffen een beoordeling onder REACH, waarvan de bronnen de uitkomst nog niet noemen.

De bedenkingen tegen BHT komen overwegend uit dierproeven met hoge orale doses, waarin effecten op lever, nieren, schildklier en bloedstolling werden waargenomen. Zulke blootstellingen liggen ver boven wat via cosmetica mogelijk is; bovendien neemt de huid de stof slechts in zeer geringe mate en langzaam op, zodat slechts een klein deel van de aangebrachte hoeveelheid in het lichaam terechtkomt. Wat de vraag naar kanker betreft, heeft het IARC de stof als niet classificeerbaar ingedeeld, en volgens de huidige kennis werkt hij bij de mens niet kankerbevorderend en tast hij de voortplanting niet aan. In het GHS-systeem draagt BHT het symbool voor milieugevaarlijke stoffen, omdat hij giftig is voor waterorganismen.

Over de huidverdraagzaamheid lopen de bronnen uiteen. Het SCCS ziet in de betrouwbare gegevens geen sensibiliserend potentieel. Vakportalen voor natuurcosmetica en afzonderlijke fabrikanten beschrijven BHT daarentegen als sensibiliserend en irriterend en beoordelen de stof als bedenkelijk. Brancheadviseurs raden aan BHT en BHA waar mogelijk te vervangen. Als alternatief noemen de bronnen gecertificeerde natuurcosmetica, die afziet van synthetische antioxidatiemiddelen. Als je gevoelig bent voor contactreacties, kun je een nieuw product eerst op een klein stukje huid testen en bij aanhoudende roodheid stoppen met het gebruik.

Achter de afkorting BHT schuilt butylhydroxytolueen, chemisch 2,6-Di-tert-butyl-p-Kresol, een afgeleide van fenol met de brutoformule C15H24O. De naam beschrijft de opbouw: het basisskelet is p-kresol, een fenol met methylgroep, waaraan bovendien twee tert-butylgroepen zitten; daarom wordt de stof tot de tolueenderivaten en daarmee tot de fenolen gerekend. Als levensmiddelenadditief draagt de verbinding het nummer E 321, de Nederlandse benaming luidt butylhydroxytolueen. In het Engels heet de stof Butylated Hydroxytoluene, soms ook dibutylhydroxytolueen. Op de INCI-lijst van cosmetica verschijnt hij simpelweg als BHT.

Helemaal synthetisch is de stof niet, ook al beweren sommige adviesgidsen dat: enkele micro-organismen en planten maken hem zelf aan. Daartoe behoren de groenalg Botryococcus braunii, drie soorten cyanobacteriën, de zouttolerante ijsplant Mesembryanthemum crystallinum en de schil van de lychee. Ook schimmels zoals Aspergillus conicus, die op opgeslagen olijven leven, geven BHT als vluchtige verbinding af voordat de vruchten worden geperst. In hogere planten en plantenetende insecten is de stof eveneens aangetoond, waarbij onduidelijk blijft of plant, insect of een begeleidend organisme hem produceert. Omdat slechts weinig soorten hem in noemenswaardige hoeveelheid aanmaken, komt praktisch alle BHT in de handel uit industriële productie.

De industriële synthese laat p-kresol reageren met isobutyleen; zwavelzuur dient daarbij als katalysator. Een tweede route gaat uit van 2,6-Di-tert-butylphenol, dat eerst wordt gehydroxymethyleerd of geaminomethyleerd en vervolgens via hydrogenolyse tot het eindproduct wordt omgezet. De verbinding wordt in grote hoeveelheden geproduceerd en is te vinden in kunststoffen, rubber, minerale olieproducten, verpakkingsmaterialen, verven, lijmen, diervoeders en geneesmiddelen; daarnaast stabiliseert ze biodiesel. Zijn vaste metgezel in formules is BHA, butylhydroxyanisol: een mengsel van twee structuurisomere fenolethers, in levensmiddelen toegelaten als E 320, dat eveneens al lang als synthetische antioxidant dient. Als achtergrond uit het geneesmiddelenonderzoek: tientallen jaren geleden werd BHT bij hamsters getest tegen herpes-simplexvirussen, maar verder gebruik op dit gebied werd verworpen omdat proefpersonen sterk allergisch reageerden.

BHT behoort tot de lipofiele organische verbindingen en is chemisch een fenolderivaat. Zuiver BHT is een kleur- en geurloze kristallijne vaste stof. Met een molecuulgewicht van 220,35 en zijn vetoplosbaarheid verdeelt de stof zich in een formule naar de oliefase, niet naar het water. Daar onderdrukt hij de auto-oxidatie, dus de aanval van zuurstof uit de lucht op onverzadigde verbindingen. Voor de formulering betekent dat dat oliën, vetten en gevoelige geurstofcomponenten in het product langer onveranderd blijven; CosIng vermeldt de stof dienovereenkomstig als antioxidant en als hulpstof in parfumoliën.

• Kengetallen: brutoformule C15H24O, molecuulgewicht 220,35, CAS-nummer 128-37-0, EG-nummer 204-881-4.
• Uiterlijk: kleurloze, geurloze kristallen.
• Oplosbaarheid: lipofiel, dus vetoplosbaar en in water praktisch onoplosbaar.
• Werkingsprincipe: radicaalvanger die als kettingbreker van de vetoxidatie werkt.
• Afbraak: bij de oxidatie van BHT kan onder andere isobuteen als afbraakproduct ontstaan.
• Regulering: in bijlage III van de EU-cosmeticaverordening vermeld met maximumconcentraties, details in de rubriek Veiligheid.
• Milieukenmerk: in het GHS-systeem voorzien van het symbool voor stoffen die gevaarlijk zijn voor het aquatisch milieu.

Het BHT-molecuul bestaat uit een benzeenring die een hydroxygroep, een methylgroep en twee omvangrijke tert-butylgroepen draagt; de twee tert-butylresten zitten direct naast de hydroxygroep. Deze rangschikking is de sleutel tot de functie. De alkylgroepen op de ortho- en para-positie schuiven via het inductieve effect en hyperconjugatie elektronendichtheid naar de fenolische OH-groep, verlagen de bindingsenergie van deze groep en maken haar reactiever tegenover lipideradicalen.

Het mechanisme verloopt als ketenafbraak. Een peroxylradicaal, dat bij de auto-oxidatie van onverzadigde vetten ontstaat, ontrukt aan BHT een waterstofatoom en wordt daardoor een hydroperoxide. Wat overblijft is een fenoxyradicaal dat door de verdeling van het ongepaarde elektron over de aromatische ring en door de ruimtelijke afscherming van de tert-butylgroepen zo stabiel is dat het de keten niet voortzet, maar met een tweede peroxylradicaal tot niet-radicalaire producten uitreageert. Elk BHT-molecuul neutraliseert op deze manier twee radicalen. Chemisch gedraagt de stof zich daarmee als een synthetisch analogon van vitamine E.

Computationele onderzoeken naar de afbraak laten zien dat bij de oxidatie van BHT isobuteen kan ontstaan; van twee denkbare routes geldt de additie van een OH-radicaal aan het C2-atoom van de ring als waarschijnlijker dan de afsplitsing van een waterstof uit de tert-butylgroep. Voor de receptuur betekent het mechanisme: BHT wordt bij de bescherming van het product verbruikt, en zijn werking is beperkt tot de vetfase waarin het opgelost is. Daarom wordt het gericht ingezet in oliën, wassen en parfumoliën en niet in puur waterige systemen.

Over de evidentie op de huid is de situatie mager. Humane studies die een cosmetisch nut van topisch aangebrachte BHT aantonen, waren voor dit artikel niet beschikbaar; de citeerbare literatuur is een veiligheidsbeoordeling. Het expertpanel van de Cosmetic Ingredient Review evalueerde in 2002 de beschikbare gegevens en stelde vast dat BHT in cosmetica in concentraties tussen 0,0002 en 0,5 procent wordt gebruikt, weliswaar de huid binnendringt, maar daar overwegend blijft of slechts langzaam wordt doorgegeven. Dezelfde evaluatie merkt op dat slechts weinig onderzoeken de werking van BHT op de huid zelf hebben bekeken. Consumentenbronnen achten de werking op de huid eveneens niet definitief opgehelderd. Ook de beoordelingen van de autoriteiten hebben betrekking op de onschadelijkheid in de toegelaten hoeveelheden, niet op een nut voor de huid. De aanduiding antioxidant beschrijft dus een eigenschap in het product, niet een aangetoonde werking op huidcellen, en precies zo kun je reclameclaims over BHT inschatten.