Lecithin

Op een ingrediëntenlijst duidt Lecithin op een ingrediënt dat vooral de textuur van een product mede bepaalt. Als emulgator helpt het om bestanddelen op olie- en waterbasis gelijkmatig in een formule te verdelen. In crèmes of lotions kan dit bijdragen aan een gelijkmatige consistentie. De cosmetische functie is daarom niet alleen af te leiden uit een bijzonder hoge positie op de ingrediëntenlijst.

Lecithin wordt daarnaast gebruikt voor huidverzorging en om de huid soepel te maken. Bij een geschikt product kun je een zachter en gladder ogend huidoppervlak verwachten, maar geen medisch effect. De specifieke werking hangt af van de volledige formule en de manier waarop het product wordt gebruikt. Informatie over afzonderlijke producten is niet af te leiden uit alleen de INCI-naam.

De stof komt ook voor in haarverzorging, onder meer in haarconditioners. De antistatische functie kan helpen om statische elektriciteit in het haar te verminderen. Dit is vooral relevant als je wilt dat een conditioner het haar makkelijker doorkambaar maakt of minder pluizig laat lijken; een bepaald resultaat wordt niet alleen door dit ingrediënt gegarandeerd.

Lecithin komt ook voor in gezichtsmaskers, make-up en andere cosmetische producten. De kleur en consistentie van de grondstof kunnen verschillen doordat de uitgangsmaterialen en de verwerking variëren. Hieruit valt echter niet betrouwbaar af te leiden hoe goed een eindproduct werkt. Let bij de keuze daarom op het beoogde producttype en de verdraagzaamheid van de volledige formule.

In cosmetische formules wordt Lecithin vooral gebruikt in crèmes, lotions, reinigingsproducten, gezichtsmaskers, make-up en haarconditioners. Als emulgator ondersteunt het de verbinding van olie- en waterhoudende fasen; als huidverzorgend bestanddeel kan het de soepelheid van de huid bevorderen. Het kan ook worden gebruikt bij de productie van liposomen, die andere ingrediënten in hun structuur kunnen insluiten. De rol hangt af van de manier waarop de grondstof in de betreffende formule is verwerkt.

Er is geen vaste concentratie die voor alle cosmetische producten geldt. In de oudere veiligheidsbeoordeling werd 0,1 tot 1,0 procent genoemd als een bijzonder vaak gerapporteerd bereik; voor bepaalde producten werden ook aanzienlijk hogere percentages geregistreerd. Een andere beoordeling noemt een gemelde maximumconcentratie van 50 procent, terwijl de eerdere beoordeling het veilige gebruik in leave-onproducten ondersteunde tot de hoogste klinisch geteste concentratie van 15 procent. Deze gegevens hebben betrekking op verschillende datasets en zijn geen doseerinstructies voor zelfgemaakte cosmetica.

Bij producten met liposomen is de verwerking van de formule relevant, omdat mechanische belasting hun structuur kan aantasten. Een vakpublicatie adviseert om ingrediënten met liposomen bij voorkeur op een lage temperatuur te verwerken; de specifieke verwerking hangt af van de gebruikte grondstof en het productieproces. Voor thuisgebruik is een kant-en-klaar product met duidelijke etikettering de meest betrouwbare keuze.

• Kies een kant-en-klaar product dat past bij het beoogde gebruik, zoals een crème, lotion of conditioner.
• Beoordeel de verzorgende werking op basis van de volledige formule en niet alleen op basis van de INCI-naam.
• Volg de gebruiksaanwijzing van de fabrikant; de gebruikspercentages uit veiligheidsbeoordelingen zijn geen individueel doseeradvies.
• Houd bij formules met liposomen rekening met de verwerking en mechanische belasting.

Een veiligheidsbeoordeling uit 2020 beoordeelde de vastgelegde cosmetische toepassingen van fosfoglyceriden positief; het hoogste gemelde gebruikspercentage was 50 procent.

Een eerdere beoordeling bestempelde de geteste rinse-offtoepassingen als veilig. Voor producten die op de huid blijven, had de beoordeling betrekking op concentraties tot 15 procent, de hoogste waarde van de beschreven klinische tests op irritatie en sensibilisatie. In deze huidtests werden de stoffen overwegend beschreven als niet-irriterend en niet-sensibiliserend.

Voor cosmetica met een voorzienbare opname via de luchtwegen kon de oudere beoordeling de veiligheid niet vaststellen. Ook wees deze op mogelijke vorming van nitrosaminen als er nitroserende omstandigheden aanwezig zijn. Voor Lecithin van dierlijke oorsprong vermeldde de beoordeling uit 2020 een Amerikaans verbod op cosmetische ingrediënten afkomstig van bepaalde risicomaterialen van runderen; deze regel is geen EU-classificatie.

In de chemie is Lecithin een verzamelnaam voor een groep fosfolipiden waartoe fosfatidylcholines behoren; in technische producten is het doorgaans een mengsel en niet noodzakelijk één zuivere stof. De verbindingen komen voor als bestanddelen van biologische celmembranen bij planten en dieren. Eidooier en plantaardige zaden, waaronder sojabonen, zijn bijzonder rijke natuurlijke bronnen. Lecithinen komen als begeleidende stoffen voor in plantaardige en dierlijke vetten en oliën.

De geschiedenis van het onderzoek gaat terug tot de 18e eeuw: in 1719 onderzocht Johann Thomas Hensing fosforhoudende preparaten uit hersenmassa, en in 1811 deed Louis-Nicolas Vauquelin verslag van vergelijkbare waarnemingen. Nicolas-Theodore Gobley isoleerde in 1846 en 1847 een kleverige stof uit eigeel en vond later vergelijkbare stoffen in andere biologische materialen. Gobley introduceerde de naam Lecithin in 1850. De benaming is afgeleid van het Griekse woord voor eigeel.

De industriële productie ontwikkelde zich met methoden om Lecithin uit ruwe plantaardige olie af te scheiden; vanaf 1925 werd een dergelijke extractiemethode op commerciële schaal toegepast. Sindsdien is sojaolie een belangrijke bron voor industrieel geproduceerd Lecithin. Ook koolzaad, zonnebloemen en eieren worden als grondstoffen genoemd, waarbij de samenstelling afhankelijk is van het uitgangsmateriaal. Cosmetische grondstoffen kunnen daarom van dierlijke of plantaardige oorsprong zijn en naast fosfatidylcholine ook andere fosfolipiden bevatten.

Lecithin is een fosfolipidenmengsel waarvan de chemische beschrijving een combinatie omvat van diglyceriden van vetzuren en een choline-ester van fosforzuur. De opgegeven brutoformule is C42H80NO8P en het molecuulgewicht is 758,1. Afhankelijk van de herkomst en verwerking kan de grondstof de vorm hebben van een geelachtige, wasachtige massa, een viskeuze vloeistof of een poeder. Als amfifiele stof heeft het zowel waterminnende als vetminnende delen en kan het daardoor inwerken op grensvlakken tussen water en olie.

• Emulgerend: Lecithin ondersteunt de vorming van fijn verdeelde mengsels van olie en water.
• Huidverzorging: De cosmetische functies omvatten huidverzorgende en verzachtende eigenschappen.
• Antistatisch: In haarproducten kan het statische elektriciteit verminderen.
• Oppervlakte-eigenschappen: Lecithinen verlagen de oppervlaktespanning van water.
• Water en structuur: In water kunnen fosfolipiden, afhankelijk van de omstandigheden, liposomen, dubbellagen of andere geordende structuren vormen.
• INCI: Op de ingrediëntenlijst van cosmetische producten staat de naam Lecithin.

Lecithin is een verzamelnaam voor een mengsel van fosfolipiden en dus geen afzonderlijke molecuulsoort. De moleculen bevatten vetzuren, glycerine, fosforzuur en choline; hun structuur omvat zowel waterminnende als vetminnende delen. Door deze amfifiele structuur kunnen ze zich op de grens tussen olie en water rangschikken en emulsies ondersteunen.

In een waterige omgeving kunnen fosfolipiden, afhankelijk van de omstandigheden, geordende structuren vormen, zoals dubbellagen en liposomen. Liposomen zijn blaasvormige structuren waarvan het membraan andere verbindingen kan insluiten; in cosmetische formules worden ze beschreven als transportsystemen. Hieruit valt niet af te leiden in welke mate een specifieke ingesloten stof door de menselijke huid dringt.

In een oudere veiligheidsbeoordeling werden onderzoeken naar de penetratie van liposomen met Lecithin door de huid samengevat. Bij toepassing zonder afdekking werd in een muizenhuidmodel 30 procent in de onderhuid aangetroffen, terwijl in een varkenshuidmodel 99 procent zich ophoopte in het stratum corneum. De resultaten zijn afkomstig uit verschillende diermodellen en zijn niet rechtstreeks overdraagbaar op de menselijke huid.

De beschreven experimenten laten zien dat de verdeling van liposomen afhankelijk is van het onderzochte huidmodel en de proefomstandigheden. Ze bieden geen basis om op grond van diergegevens af te leiden in welke mate een cosmetisch product bij mensen wordt opgenomen.