Linalool

Vanuit het oogpunt van de consument is linalool in de eerste plaats een geurstof: CosIng en haut.de vermelden als functies parfumerend en deodorerend, dus het verbeteren van de productgeur en het maskeren van lichaamsgeur. Een verzorgend effect op huid of haar mag je van de stof zelf niet verwachten; zijn taak is de geurnoot, niet de hydratatie of het gladder maken van het huidbeeld. In de verdraagzaamheidsbeoordeling van deze website is linalool ingedeeld met score 2, dus als stof met een laag risico die toch aandacht verdient. De reden daarvoor is zijn status als geurstofallergeen met vermeldingsplicht volgens bijlage III van de EU-cosmeticaverordening.

Typische producten zijn parfums, geurwaters en aftershaves, daarnaast geparfumeerde cremes, lotions, shampoos, zepen en deodorants. In verzorgingsproducten is de stof altijd sterk verdund, omdat hij maar een deel uitmaakt van het toch al kleine aandeel parfumolie. Wie een lavendel- of citrusnoot in een product waarneemt, heeft zeer waarschijnlijk met dit molecuul te maken, want in moderne composities tilt het de topnoot op en verbindt het bloemige met kruidige akkoorden. Of de grondstof natuurlijk of synthetisch is, maakt voor de geur nauwelijks verschil; natuurlijke kwaliteiten brengen meer complexiteit, synthetische meer zuiverheid en constantheid.

De stof wordt vooral relevant voor mensen met een bekende geurstofallergie. Volgens het Duitse Umweltbundesamt leven in Duitsland minstens een half miljoen mensen met zo'n allergie, en het wetenschappelijke adviesorgaan van de EU heeft linalool ingedeeld als veelvoorkomende uitlokker. In een Europees onderzoek reageerde 1,3 procent van de geteste patienten op geoxideerd linalool. Voor de grote meerderheid zonder sensibilisatie blijft het risico gering; geurliefhebbers melden eerder problemen met verouderde flacons, na hitte of zon en bij te veel opbrengen in korte tijd dan met verse, verstandig gedoseerde formules.

Op de ingredientenlijst herken je de stof aan de INCI-naam LINALOOL, die apart van de verzamelterm PARFUM wordt vermeld. Staat hij ver achteraan in de lijst, dan is het aandeel gering. Wie geurstoffen wil vermijden, kiest producten die als parfumvrij zijn gedeclareerd; ook etherische olien zoals lavendel- of bergamotolie bevatten de stof van nature en moeten hem daarom eveneens vermelden. Gecertificeerde natuurcosmetica gebruikt linalool alleen uit plantaardige bronnen, wat aan de allergeenstatus echter niets verandert.

Fabrikanten gebruiken linalool omdat het als zuivere stof of als onderdeel van etherische olien een frisse, bloemig-houtige geur bijdraagt en zich met veel andere geurstoffen laat combineren. De producttypen reiken van parfum, eau de parfum en eau de cologne via aftershaves tot zepen, shampoos, lotions en reinigingsmiddelen. In deodorants neemt het naast de parfumering de deodorerende functie op zich, dus het maskeren van onaangename geuren. In de parfumerie dient het bovendien als vervanging voor bergamot in bloemige composities.

De gebruikte hoeveelheid volgt uit het aandeel geurstoffen van het product: parfum bevat 15 tot 30 procent parfumolie, eau de parfum 10 tot 14 procent, eau de cologne 3 tot 5 procent, deosticks 1 tot 3 procent en huidcremes of haarsprays slechts 0,2 tot 1 procent. Linalool is binnen deze parfumolie een van vele componenten, in verzorgingsproducten dus altijd sterk verdund. Naast de vrije alcohol komen via etherische olien ook zijn ester linalylacetaat en linalooloxide in recepturen terecht, die beide in veel van deze olien van nature aanwezig zijn. Voor natuurcosmetica moet de plantaardige variant uit gedestilleerde etherische olien komen, synthetisch linalool is daar niet toegestaan.

Voor het gebruik telt vooral de omgang met lucht, licht en warmte, omdat verouderd linalool anders ruikt en slechter wordt verdragen dan vers. Flacons bewaar je daarom gesloten, koel en donker en laat je niet jarenlang half leeg staan; een geur die donkerder, scherper of stoffig ruikt, is veranderd. Niet geschikt is de stof voor producten die uitdrukkelijk als geurstofvrij voor allergiepatienten worden aangeprezen, en voor mensen met een aangetoonde sensibilisatie voor linalool of zijn oxidatieproducten.

• Parfum en geurwaters: topnoot met lavendel-, lelietje-van-dalen- of citruskarakter.
• Deodorants: parfumerende en deodorerende functie volgens CosIng.
• Shampoos, zepen, lotions: lichte parfumering in het bereik van 0,2 tot 1 procent totale parfumolie.
• Etherische olien: lavendel-, koriander-, bergamot- en citrusolien brengen linalool van nature mee.
• Bewaring: flacon sluiten, hitte en zon vermijden, verouderde geuren met een veranderde geur wegdoen.

Regulatoir is linalool in de EU toegestaan en opgenomen in bijlage III nr. 84 van Verordening (EG) 1223/2009, dus onder de stoffen met beperkingen. De beperking betreft de etikettering: als een van de 26 geurstofallergenen moet de stof sinds 2005 apart op het etiket verschijnen zodra zijn gehalte de drempelwaarden overschrijdt, die per productcategorie verschillen. Een verbod bestaat niet, en een maximale concentratie voor cosmetische producten noemt de CosIng-vermelding niet. De vermelding dient ertoe dat mensen met een geurstofallergie de stof snel herkennen en producten ermee kunnen vermijden.

Het allergiepotentieel hangt af van de toestand van de stof, want vooral verouderd, geoxideerd linalool sensibiliseert (zie werkingsmechanisme). In een Europese studie was 1,3 procent van de patienten gesensibiliseerd voor geoxideerd linalool. Het Europees Agentschap voor chemische stoffen wijst op mogelijke allergische reacties, en linalool behoort tot de geurstoffen die door het EU-adviesorgaan SCCNFP als bijzonder vaak allergie-uitlokkend zijn ingedeeld. Betroffen zijn vooral mensen met een bestaande geurstofallergie, voor wie de aparte vermelding bedoeld is.

Onverdund werkt de stof irriterend op huid en ogen en kan hij roodheid veroorzaken; in hoge concentratie beschadigt hij ogen en slijmvliezen. Voor de sterk verdunde hoeveelheden in cosmetica zijn zulke effecten niet bepalend, omdat de beschikbare toxiciteitsgegevens berusten op hooggeconcentreerd, oraal toegediend linalool en niet op in de handel gebruikelijke producten kunnen worden overgedragen. Erfelijkheidsveranderende of kankerverwekkende werkingen werden in veel tests niet aangetoond. Wie al op geurstoffen reageert, vermijdt producten met LINALOOL op de lijst; alternatieven zijn als parfumvrij gedeclareerde producten.

Linalool behoort tot de stofgroep van de acyclische monoterpeenalcoholen en hoort bij de natuurstoffen met een frisse geur die aan lelietje-van-dalen doet denken. Meer dan 200 plantensoorten vormen de stof, vooral lipbloemigen zoals munt en basilicum, laurierachtigen zoals kaneel en rozenhout en citrusgewassen. In veel etherische olien vormt hij zelfs het hoofdbestanddeel: de ho-olie van de kamferboom bevat 80 tot 85 procent, korianderolie 60 tot 70 procent linalool. Daarbij komen vindplaatsen in steranijs, hop, nootmuskaat, gember, tijm, oregano, zwarte peper en saffraan. Ook in wijn is de stof als aromacomponent aanwezig en bepaalt hij met een geurdrempel van 0,025 milligram per liter het boeket van de muskaatwijn.

De naam is afgeleid van linaloe, een houtsoort, aangevuld met de voor alcoholen gebruikelijke uitgang. In de levensmiddelenproductie wordt de stof soms coriandrol genoemd. Het molecuul bezit aan het derde koolstofatoom een stereogeen centrum en bestaat daarom als twee spiegelbeeldige vormen: licareol, de (R)-vorm, en coriandrol, de (S)-vorm. Beide komen in de natuur voor; de (S)-vorm domineert bijvoorbeeld in koriander en oranjebloesem, de (R)-vorm in lavendel, laurier en basilicum. In planten ontstaat linalool uit geranylpyrofosfaat, waarbij het enzym linaloolsynthase het chirale centrum opbouwt door aanlagering van water.

De eerste laboratoriumsynthese lukte in 1919 Leopold Ruzicka en Virgilio Fornasir: methylheptenon wordt geethynyleerd en het ontstane dehydrolinalool wordt vervolgens gedeeltelijk gehydrogeneerd. Een tweede industriele route begint bij alfa-pineen uit terpentijn, dat via pinaan en pinaanhydroperoxide tot pinanol wordt omgezet en bij meer dan 500 graden Celsius tot linalool wordt geisomeriseerd. Volgens schattingen werd in het jaar 2000 wereldwijd ongeveer 12.000 ton industrieel geproduceerd, terwijl de hoeveelheid uit plantaardige biosynthese een veelvoud daarvan bedraagt. Voor cosmetica wordt zowel uit etherische olien geisoleerd als synthetisch geproduceerd linalool gebruikt; gecertificeerde natuurcosmetica staat alleen de plantaardige variant toe. Sinds 1954 is de stof een geurbestanddeel van het Tsjechische scheerwater Pitralon F, waarvan de receptuur tot op heden ongewijzigd is gebleven.

Chemisch is linalool 3,7-dimethyl-octa-1,6-dieen-3-ol met de molecuulformule C10H18O en een molmassa van 154,25 g/mol, geregistreerd onder CAS-nummer 78-70-6. Het gaat om een heldere, kleurloze, brandbare vloeistof met een vlampunt van 78 graden Celsius en een brekingsindex tussen 1,46 en 1,4675 bij 20 graden Celsius. De beide enantiomeren ruiken verschillend: coriandrol zeepachtig en korianderachtig, licareol houtig en lavendelachtig, het racemaat bloemig-houtig en licht verfrissend. De (R)-vorm heeft met 0,8 ppb een duidelijk lagere geurdrempel dan de (S)-vorm met 7,4 ppb. In formuleringen gedraagt de stof zich als een typische terpeenalcohol: hij is vluchtig, reageert met zuren tot esters en zet zich in een zuur milieu om in geraniol, nerol of terpineol.

• Stofklasse: acyclische monoterpeenalcohol, isomeer van geraniol, nerol, borneol en myrcenol.
• Oplosbaarheid: slecht oplosbaar in water, maar goed oplosbaar in olien en alcohol; als bestanddeel van etherische olien mengbaar met parfumolien.
• Stabiliteit: gevoelig voor lucht, oxideert bij bewaring (details onder werkingsmechanisme).
• Reacties: verestering met azijnzuur tot linalylacetaat, katalytische hydrogenering tot tetrahydrolinalool.
• pH-gedrag: in een zuur milieu isomerisatie tot geraniol; stabiele recepturen vermijden daarom sterk zure omstandigheden.
• Veiligheidsgegevens: ontstekingstemperatuur 235 graden Celsius, explosiegrenzen 0,9 tot 5,2 procent, waterbedreigingsklasse 1.

Linalool is een tertiaire alcohol met tien koolstofatomen, twee dubbele bindingen en een hydroxylgroep aan het derde koolstofatoom, die tegelijk het stereocentrum vormt. Samen met geraniol, nerol en citronellol wordt het gerekend tot de zogenoemde rozenalcoholen. De beide enantiomeren roepen bij de mens verschillende neuronale reacties op en worden daarom als verschillende geuren waargenomen: (S)-linalool zoet en petitgrainachtig, (R)-linalool houtig en lavendelachtig. Dit verschil verklaart waarom natuurlijke olien afhankelijk van de plant verschillend ruiken, hoewel ze hetzelfde hoofdbestanddeel bevatten.

Het cosmetische werkingsmechanisme is de geurwaarneming. Linalool is vluchtig en bereikt het reukslijmvlies al bij zeer lage drempels: 0,8 ppb voor de (R)-vorm, 7,4 ppb voor de (S)-vorm. In de plant ontstaat het molecuul door omlegging van geranylpyrofosfaat; het linaloolsynthase stuurt via zijn metaal-cofactorbindingsdomein welk enantiomeer wordt gevormd. Planten gebruiken de stof als metaboliet, als vluchtige oliecomponent en als antimicrobiele werkzame stof; antimicrobiele en antifungale eigenschappen zijn voor de zuivere stof beschreven. In cosmetica is dit aspect ondergeschikt, de stof wordt niet als conserveermiddel gevoerd, maar uitsluitend als geur- en deodorerende stof.

Wetenschappelijk het best onderzocht is de auto-oxidatie. De dubbele bindingen reageren met zuurstof uit de lucht tot hydroperoxiden en linalooloxide, die als de eigenlijke allergenen gelden, terwijl het zuivere molecuul slechts zwak sensibiliseert. Daarom wordt linalool een prohapteen genoemd: het wordt pas door omzetting buiten of in de huid een stof die het immuunsysteem herkent. De oxidatie kan door productiediscipline, verpakking en opslag worden afgeremd, volledig voorkomen kan ze bij geopende flacons niet worden.

Het bewijs voor cosmetische nuttige effecten buiten de geur is mager. Kalmerende of huidverzorgende werkingen worden in adviesteksten herhaaldelijk genoemd, maar komen overwegend uit onderzoeken aan cellen, dieren of naar inhalatie; een studie naar de sederende werking bij inademen kon geen werkzame dosis aangeven. Voor dit artikel waren geen klinische studies beschikbaar die een cosmetisch voordeel van uitwendige toepassing bij de mens aantonen; uitspraken op basis van studies blijven daarom achterwege. De beschikbare vakliteratuur concentreert zich op veiligheidsvragen, in het bijzonder op plakproeven met linaloolhydroperoxiden in dermatologische centra. Zolang dat niet verandert, blijft linalool in cosmetica zakelijk gezien een geurstof, waarvan het nut in de geur en het risico in de sensibilisatie ligt.