Parfum

Voor je huid doet parfum zelf niets: het ingrediënt staat uitsluitend voor geurstoffen die als taak hebben de geur van een product te verbeteren of de huid te parfumeren. Je vindt het in vrijwel alle cosmetica, van parfums en eau de toilette via crèmes en lotions tot shampoos en deodorants. Omdat de term zonder maximumconcentratie is toegelaten, maar geurstoffen met een potentieel voor contactallergie kan bevatten, voert de verdraagzaamheidsbeoordeling op easycosmetic het met score 3 als laag risico. Wat er precies in zit, verraadt de lijst niet, want fabrikanten mogen de receptuur van hun geurmengsel als bedrijfsgeheim houden.

Het nut ligt in de beleving, niet in de verzorging. Een geur zorgt voor herkenning binnen een productlijn en kan ontspannend of verkwikkend aanvoelen, terwijl hij tegelijk de eigen geur van grondstoffen zoals plantenextracten maskeert. Juist bij natuurcosmetica met intens ruikende oliën is deze maskering vaak de reden waarom er überhaupt wordt geparfumeerd. Je mag dus een aangename geur en een samenhangend merkbeeld verwachten, geen effect op vocht, elasticiteit of huidbeeld.

Het ingrediënt wordt relevant wanneer je huid gevoelig reageert. Geurstoffen behoren tot de meest voorkomende veroorzakers van contactallergieën in cosmetica, en zo'n allergie ontwikkelt zich vaak pas na herhaald contact. Is ze eenmaal ontstaan, dan blijft ze volgens de IKK classic levenslang bestaan. Wie dat weet, kan bij leave-on producten zoals gezichtscrèmes bewuster kiezen dan bij een shampoo die maar kort op de huid blijft.

De grenzen liggen in de transparantie: uit het woord parfum alleen kun je niet aflezen welke geurstoffen erin zitten of of daar een bij is waarop je reageert. Ook de hoeveelheid varieert enorm, van fracties van een procent in een crème tot bijna een derde in een parfum. Voor mensen zonder bekende geurstofallergie is parfum in cosmetica een normaal, gereguleerd bestanddeel; voor mensen met een allergie is het het ingrediënt dat ze als eerste op de lijst zouden moeten zoeken.

De hoeveelheid geurstoffen verschilt sterk per producttype: een parfum bevat gemiddeld 15 tot 30 procent, een eau de parfum 10 tot 14 procent, een eau de toilette 6 tot 9 procent en een eau de cologne 3 tot 5 procent. In huidcrèmes, shampoos, haar- en deodorantsprays ligt het aandeel rond 0,2 tot 1 procent, in deodorantsticks op ongeveer 1 tot 3 procent. De geurstoffen zelf zijn de uitgangsstoffen waaruit parfum, eau de parfum, eau de toilette, eau de cologne en alle andere geparfumeerde cosmetica worden gemaakt. Een geurwater bestaat daarnaast hoofdzakelijk uit alcohol en gedestilleerd water, waarin de geurstoffen zijn opgelost.

Parfum wordt om vier redenen gebruikt: het geeft een product een aangename geur, maskeert grondstofgeuren, creëert een herkenbare merkgeur en roept een emotionele reactie op. Bij producten met een onaangenaam sterke eigen geur zoals haarverf of reinigingsmiddelen spreekt men van functionele parfumerie, omdat de geur hier vooral het gebruik draaglijker maakt. Parfums in engere zin veranderen de lichaamsgeur of maskeren die en dienen het welbevinden en de zelfpresentatie. Huisparfums behoren niet tot de cosmetica; ze brengen geuren per spray of via opgestelde dragers in de lucht.

Niet geschikt is parfum als verzorgend werkzaam bestanddeel; zijn functie is beperkt tot het parfumeren. Voor wie het ingrediënt kritisch kan zijn, laat de allergiefrequentie zien: geurstoffen behoren tot de meest voorkomende allergieveroorzakers in cosmetica, daarom zouden gevoelige gebruikers bij nieuwe producten de blik op de INCI-lijst niet moeten overslaan.

• Leave-on versus rinse-off: crèmes en lotions blijven lang op de huid, shampoos worden afgespoeld; bij een gevoelige huid eerst bij leave-on producten overstappen op geurstofvrije varianten.
• Nieuwe geur: test een parfum eerst alleen op een klein stukje huid voordat je het op een groot oppervlak aanbrengt.
• INCI controleren: het woord Parfum of Fragrance duidt het geurmengsel aan.
• Dosering inschatten: een eau de cologne is met zijn geringe geuraandeel duidelijk lichter dan een parfum.
• Aroma: naast Parfum is ook Aroma een toegestane verzamelnaam voor geur- en aromastoffen.

Juridisch is het ingrediënt duidelijk geregeld: de CosIng-beschrijving verwijst naar artikel 19 van de EU-cosmeticaverordening, volgens welke geur- en aromastoffen en hun grondstoffen als Parfum of Aroma moeten worden aangeduid. Anders dan bij de meeste andere ingrediënten hoeven de afzonderlijke geurstoffen van een mengsel dus niet apart te worden vermeld, hoewel achter de verzamelnaam veel verschillende substanties kunnen schuilgaan. In de Europese ingrediëntendatabank CosIng is voor Parfum zelf geen beperking en geen maximumconcentratie vastgelegd. De beoordeling met score 3 berust daarom niet op de term op zich, maar op het potentieel voor contactallergie van afzonderlijke geurstoffen die erin kunnen zitten.

Huidreacties zijn het meest voorkomende probleem dat van geurstoffen in parfums of geparfumeerde producten uitgaat. Volgens de Deutsche Asthma- und Allergikerbund zijn geurstoffen vaak de veroorzakers van contactallergieën, en of een reactie optreedt, hangt mede af van de concentratie. Zo'n allergie ontstaat wanneer de huid aan een bepaalde minimumdosis van een geurstofallergeen is blootgesteld, bijvoorbeeld door het regelmatige gebruik van geparfumeerde cosmetica. Naast het huidcontact kunnen ingeademde geurmoleculen via de luchtwegen in de bloedbaan terechtkomen. Mensen met astma reageren vaak gevoelig op geurstoffen in huisparfums of geurkaarsen; of astma door geurstoffen kan ontstaan, is wetenschappelijk echter niet aangetoond.

Om te voorkomen dat problematische stoffen in geurproducten terechtkomen, bestaan er richtlijnen en testprocedures waaraan elk van de talrijke afzonderlijke substanties van een parfum is onderworpen. Voor jou als consument betekent dat: parfum is een toegelaten, gereguleerd bestanddeel, en het persoonlijke risico hangt ervan af of je voor afzonderlijke geurstoffen gesensibiliseerd bent. Noch de natuurlijke noch de synthetische herkomst van een geurstof zegt daarbij iets over de verdraagzaamheid ervan.

Het woord parfum gaat terug op het laatlatijnse perfumare, dat zoveel betekent als sterk geuren of door rook heen, en verwijst daarmee naar het vroege gebruik van reukwerk. De parfumerie als ambacht ontstond in Mesopotamië, Egypte en de Induscultuur en werd later door Romeinen en islamitische geleerden verder ontwikkeld. Als een van de eerste bij naam bekende chemici geldt Tapputi, een parfummaakster uit Mesopotamië, die op een spijkerschrifttablet uit het 2e millennium voor Christus wordt genoemd en bloesems, olie en kalmoes meermaals distilleerde en filterde. In 2003 ontdekten archeologen in Pyrgos op Cyprus resten van meer dan 4 000 jaar oude parfums, die als de oudste bewaard gebleven ter wereld gelden; ze lagen in een antieke werkplaats met minstens 60 distilleertoestellen, mengschalen en flacons. In Egypte maakten priesters geurmengsels zoals het kyphi van wierook, mirre, kaneelbast, sandelhout en rozenblaadjes, die met oliën, wijn en rozijnen werden aangezet.

Een technische sprong bracht de Arabische wereld: Al-Kindi beschreef in de 9e eeuw in zijn boek over de chemie van het parfum meer dan honderd recepten voor geuroliën, zalven en aromatische waters, evenals apparaten zoals de alambiek. De Perzische geleerde Ibn Sina voerde de distillatie van bloesems in en experimenteerde daarbij eerst met de roos, waardoor het fijnere rozenwater de tot dan gebruikelijke mengsels van olie en fijngestampte kruiden verdrong. Naar Europa kwamen de grondstoffen uit de Oriënt vooral via de kruistochten en de handelsplaats Venetië; daarvoor kende men hier in wezen lavendelwater. In de 15e eeuw waren distillaten zo geconcentreerd dat voor het eerst etherische oliën werden verhandeld.

Als impuls voor de Europese parfumerie geldt de komst van Catharina de' Medici aan het Franse hof; in 1580 opende de Italiaanse apotheker Francesco Tombarelli in Grasse een geurlaboratorium, waarmee de plaats het geboortecentrum van de branche werd. Aanvankelijk waren de essences alleen voorbehouden aan de hogere klasse. Parfum gold in die tijd niet alleen als geur, maar ook als bescherming tegen de pest en als teken van welvaart. Omdat men destijds vreesde dat bij het baden ziektekiemen het lichaam konden binnendringen, werden alcoholrijke geurwaters een vast onderdeel van het dagelijkse toilet, waaruit de eaux de toilette voortkwamen.

Parfum duidt op de ingrediëntenlijst onverdunde afzonderlijke substanties of mengsels daarvan aan, die afkomstig zijn uit natuurlijke grondstoffen of halfsynthetisch dan wel synthetisch worden geproduceerd; in vaktaal heten ze geurstoffen of parfumoliën. Tot de natuurlijke vertegenwoordigers behoren etherische oliën, resinoïden en absolues uit bloesems, bladeren, vruchtschillen, wortels, houtsoorten, harsen en balsems. Daarnaast worden uit natuurproducten geïsoleerde verbindingen zoals geraniol, citral, eugenol of menthol gebruikt, halfsynthetische stoffen zoals citronellol of jononen en volledig synthetische zoals fenylethylalcohol of linalool. Chemisch behoren deze geurstoffen tot de aldehyden, ketonen, esters en alcoholen. Eén enkele geurcompositie kan meer dan honderd verschillende substanties bevatten.

• Stofklasse: verzamelnaam voor geurstofmengsels, geen gedefinieerde afzonderlijke verbinding; daarom is er noch een CAS-nummer noch een molecuulgewicht.
• Herkomst: natuurlijk (etherische oliën, extracten), halfsynthetisch (chemisch gemodificeerde natuurstoffen) of synthetisch (in het laboratorium ontwikkelde moleculen).
• Dierlijke geurstoffen: muskus of ambergrijs worden tegenwoordig nog maar zelden gebruikt.
• Oplosbaarheid: geurstoffen worden in kant-en-klare parfums opgelost in ethanol, dat meestal meer dan 80 procent van de vloeistof uitmaakt, aangevuld met gedestilleerd water.
• Productie: de meeste uniforme geurstoffen worden tegenwoordig in grotere hoeveelheden gesynthetiseerd.
• Opbouw van een compositie: geurstoffen, fixateurs en oplosmiddelen vormen samen een meestal vloeibaar mengsel.

Chemisch gezien is een parfum een mengsel van geurende etherische oliën of aromaverbindingen, fixateurs en oplosmiddelen, meestal in vloeibare vorm. De afzonderlijke geurstoffen zijn afkomstig van plantendelen zoals bloesems, vruchtschillen, wortels, houtsoorten of harsen, of worden uit zulke natuurproducten geïsoleerd, chemisch gewijzigd of volledig in het laboratorium opgebouwd. Voorbeelden van geïsoleerde natuurstoffen zijn geraniol, citronellal en eugenol, van halfsynthetische stoffen geranylacetaat en jononen, van synthetische stoffen fenylethylalcohol en linalool. Dat de menselijke neus daarbij veel meer geuren kan onderscheiden dan lang werd aangenomen, verklaart de inspanning die in een compositie zit.

Historisch heeft de parfumerie de organische chemie beslissend vooruitgeholpen. De Nobelprijswinnaar voor chemie van 1939, Leopold Ružička, verklaarde in 1945 dat geurstoffen sinds het begin van de wetenschappelijke chemie wezenlijk hebben bijgedragen aan methoden, systematiek en theorie van het vakgebied. Met vanilline en cumarine lukten eind 19e eeuw de eerste commerciële syntheses van geurstoffen, die de weg openden naar geuren die met natuurstoffen alleen niet haalbaar waren. Sindsdien worden de meeste uniforme geurstoffen in grotere hoeveelheden synthetisch geproduceerd, terwijl geuren van dierlijke oorsprong zoals muskus of ambergrijs nauwelijks nog een rol spelen.

Voor de verdraagzaamheid zijn twee opnameroutes relevant. Via de huid kunnen geurstoffen een contactallergie uitlokken, waarbij de concentratie een rol speelt. Via bronchiën en longen komen ingeademde geurmoleculen in de bloedbaan terecht en verspreiden ze zich door het lichaam. Beide routes verklaren waarom geurstoffen niet alleen in cosmetica, maar ook in luchtverfrissers, wasmiddelen of geurkaarsen voor gevoelige personen een onderwerp zijn.

De bewijsvoering over parfum als geheel is om een eenvoudige reden beperkt: het gaat niet om één stof, maar om een per product volledig ander mengsel van natuurlijke, halfsynthetische en synthetische componenten, waarvan de samenstelling niet openbaar hoeft te worden gemaakt. Voor dit artikel waren geen citeerbare studies beschikbaar, daarom worden hier geen uitspraken over concrete studieresultaten gedaan. Wat zich betrouwbaar laat zeggen, betreft daarom de stofgroep als geheel: haar herkomst, haar functie en haar allergiepotentieel, niet de werking van een bepaald geurmengsel.