Xanthangom

Op een INCI-lijst herken je deze stof aan de naam Xanthan Gum. In een eindproduct is de belangrijkste functie meestal het bepalen van de textuur, niet het leveren van een op zichzelf staand cosmetisch actief ingrediënt. Het kan van een dunne waterige basis een gel maken en ertoe bijdragen dat een crème of lotion een gelijkmatige consistentie behoudt. Bij het aanbrengen kan een gel met xanthaangom zich gemakkelijker verdelen dan je op basis van de consistentie in de verpakking zou verwachten.

Je vindt Xanthan Gum onder andere in gels, crèmes, bodylotions, make-up en tandpasta; ook shampoos en vloeibare zepen worden als toepassingsgebieden genoemd. In emulsies helpt het de productstructuur te stabiliseren en ingrediënten gelijkmatig in de formulering te verdelen. Voor jou is deze functie vooral merkbaar aan de consistentie, het doseren en het verdelen van het product. Het uiteindelijke huidgevoel hangt echter af van het hele product, want xanthaangom is slechts één bestanddeel van een receptuur.

Het ingrediënt kan geschikt zijn voor verschillende huidtypen, omdat de gelvormende en stabiliserende functie niet aan een bepaalde huidconditie gebonden is. Bij een droge huid kun je op basis van de aanwezigheid van xanthaangom alleen geen bijzondere hydraterende werking van het totale product afleiden. De overige ingrediënten en het type formulering zijn bepalend, bijvoorbeeld of het om een gel, crème of reinigingsproduct gaat. Heb je een gevoelige huid, controleer dan de volledige ingrediëntenlijst en de verdraagbaarheid van het specifieke product, in plaats van het geleermiddel afzonderlijk te beoordelen.

Je kunt van Xanthan Gum op zichzelf geen gerichte verandering van een huidprobleem verwachten; de onderbouwde functie is hier vooral de technische rol in de formulering. Het zorgt er niet automatisch voor dat een product beter verzorgt of beter werkt, maar ondersteunt bijvoorbeeld de consistentie en stabiliteit. Voor consumenten is het daarom eerder een aanwijzing voor de manier waarop de textuur wordt geregeld dan voor een bepaalde verzorgende werking. Of een product bij je past, hangt af van de volledige receptuur, het huidgevoel en het beoogde gebruik.

Xanthaangom wordt gebruikt in producten waarbij een gelachtige of gelijkmatige consistentie gewenst is. Voorbeelden zijn gels, emulsies, bodylotions, make-up, tandpasta, shampoos en vloeibare zepen. In crèmes en lotions helpt het onder andere de productstructuur te stabiliseren, terwijl het in waterige recepturen de vorming van een gelachtige fase mogelijk maakt. Op basis van de beschikbare bronnen kan geen enkele typische concentratie worden vastgesteld die algemeen geldt voor cosmetica; de hoeveelheid hangt af van de betreffende receptuur.

Gebruik een eindproduct volgens het beoogde gebruik en de aanwijzingen op de verpakking. Xanthan Gum is een ingrediënt voor de formulering en wordt niet als zelfstandige huidverzorging aangebracht. In zelfgemaakte recepturen moet het poeder in de waterfase worden verwerkt, zodat het kan opzwellen en de consistentie kan beïnvloeden. Een gelijkmatige verdeling is hierbij belangrijk, omdat de grondstof zijn gelerende functie in een waterige omgeving uitoefent.

Voor productontwikkeling kan xanthaangom worden gecombineerd met andere gelerende stoffen; galactomannanen worden genoemd als stoffen die de gelvorming kunnen versterken. De stof kan ook als stabiliserend ingrediënt in emulsies worden gebruikt, maar dat betekent niet dat het elke olie-watermengeling op zichzelf blijvend emulgeert. Als consument hoef je zulke combinaties niet zelf te maken, maar kun je de gewenste textuur kiezen op basis van het eindproduct.

• Bij gels: kies een product op basis van de gewenste consistentie en het beoogde gebruik.
• Bij crèmes of lotions: let op de volledige formulering, niet alleen op Xanthan Gum.
• Bij reinigingsproducten: de stof kan mede de textuur bepalen van bijvoorbeeld shampoo of vloeibare zeep.
• Geen zelfstandig actief ingrediënt: Xanthan Gum is een hulpstof voor textuur en stabilisatie, geen vervanging voor een volledig huidverzorgingsproduct.

De verstrekte CosIng-gegevens vermelden geen beperking voor het cosmetische gebruik van Xanthan Gum. Cosmetische producten in de EU vallen onder Verordening (EG) nr. 1223/2009; de beschikbare gegevens vermelden voor dit ingrediënt geen specifieke maximumwaarde. Dat betekent niet dat elk afzonderlijk product zonder meer goed wordt verdragen, want de totale formulering en de individuele reactie blijven bepalend.

Xanthaangom wordt in cosmetica beschreven als bindmiddel, geleermiddel, huidverzorgend ingrediënt, emulsiestabilisator en viscositeitsregelaar. De beschikbare vakinhoudelijke gegevens over ingrediënten beschrijven deze functies, maar geven geen specifieke gebruiksconcentratie die voor alle cosmetica geldt. Volg daarom de gebruiksaanwijzing van het eindproduct en beoordeel zelfgemaakte cosmetica niet uitsluitend op basis van een algemene dosering.

Een mogelijke intolerantie kan niet uitsluitend aan de hand van de INCI-naam worden beoordeeld, omdat een cosmetisch product meerdere ingrediënten bevat. Bij een gevoelige huid is het verstandig om de volledige ingrediëntenlijst in aanmerking te nemen en een nieuw product eerst voorzichtig te gebruiken. Als je een product niet verdraagt, stop dan met het gebruik en laat je persoonlijke situatie deskundig beoordelen.

Xanthaangom is een polysacharide dat wordt gevormd door bacteriën van het geslacht Xanthomonas. In de natuur komt de bacterie Xanthomonas campestris voor op het oppervlak van kruisbloemigen zoals kool; daar produceert zij xanthaangom als extracellulair polymeer. Voor cosmetische grondstoffen wordt xanthaangom doorgaans biotechnologisch geproduceerd door fermentatie van een suikerhoudend substraat. Als uitgangsstoffen worden bijvoorbeeld glucose, sacharose of zetmeelhoudende grondstoffen genoemd.

Na de fermentatie wordt de massa verder verwerkt, zodat het polymeer van de vloeistof en de overige bestanddelen kan worden gescheiden. Beschreven stappen zijn onder andere verhitten of pasteuriseren, filtreren, centrifugeren en drogen; daarna wordt het materiaal tot poeder vermalen. Het resultaat is een grondstof voor cosmetische formuleringen die opzwelt in water en daar een gelachtige, stroperige structuur kan vormen. Bij de industriële productie wordt dus gebruikgemaakt van het vermogen van het micro-organisme om uit eenvoudige koolhydraten een biopolymeer met een hoog molecuulgewicht op te bouwen.

De ontdekking van xanthaangom wordt toegeschreven aan onderzoekster Allene Rosalind Jeanes en haar team bij het Amerikaanse ministerie van Landbouw. Het onderzoek naar microbiële biopolymeren en de ontdekking dateren uit de late jaren 1950; de commerciële productie begon begin jaren 1960. De naam „Xanthan” is afgeleid van de bacteriegroep Xanthomonas, die bij de fermentatie betrokken is. Als levensmiddelenadditief wordt xanthaangom ook gebruikt met de aanduiding E 415; in cosmetica staat op de ingrediëntenlijst de INCI-naam Xanthan Gum.

Xanthaangom is een heteropolysacharide met een hoog molecuulgewicht. Het basisskelet bestaat uit aan elkaar gekoppelde glucose-eenheden en draagt zijketens met mannose en glucuronzuur. De cosmetische grondstof is een poeder en vormt na het zwellen in water oplossingen met een hoge viscositeit en een gelachtige structuur. In de bronnen wordt de oplosbaarheid of verdeling in koud en warm water beschreven; voor cosmetische toepassingen is vooral de vorming van een gelijkmatige waterige gelstructuur relevant. Xanthaangomoplossingen vertonen pseudoplastisch vloeigedrag: bij afschuiving, bijvoorbeeld tijdens het roeren of verdelen, neemt de viscositeit tijdelijk af en daarna worden ze weer stroperiger.

• Stofklasse: een microbiologisch gevormd polysacharide met een hoog molecuulgewicht, oftewel een heteropolysacharide.
• Structuur: glucose vormt de hoofdketen; de zijketens bevatten mannose en glucuronzuur.
• Vorm: cosmetische grondstof in poedervorm, die in water een gelachtige consistentie mogelijk maakt.
• Vloeigedrag: de oplossing wordt dunner bij beweging en wordt in rust weer stroperiger.
• Functie in de formulering: het kan binden, geleren en de viscositeit regelen, en kan emulsies stabiliseren.
• Combinatie: galactomannanen kunnen de gelvorming synergetisch versterken.

Op moleculair niveau behoort xanthaangom tot de heteropolysachariden. De hoofdketen bestaat uit β-(1→4)-gekoppelde D-glucose-eenheden; aan elke tweede glucose-eenheid is een zijketen gebonden die mannose- en glucuronzuureenheden bevat. Delen van de zijketens kunnen acetyl- of pyruvylgroepen dragen, waarbij de structuur kan variëren. Deze grote, vertakte polymeerstructuren zwellen op in water en vormen oplossingen met een hoge viscositeit.

De vloei-eigenschappen verklaren een belangrijk deel van het cosmetische gebruik. Bij toenemende afschuiving neemt de viscositeit van een xanthaangomoplossing af; wanneer de beweging stopt, wordt de oplossing weer stroperiger. In een product kan dat betekenen dat het in de verpakking zijn vorm behoudt, maar zich tijdens het verdelen gemakkelijker laat bewegen. Dit effect is een eigenschap van de formulering en geen zelfstandige biologische werking op de huid.

In cosmetische recepturen wordt xanthaangom gebruikt als geleermiddel en viscositeitsregelaar, en kan het de stabiliteit van emulsies ondersteunen. Het polymeer verhoogt de viscositeit van de waterfase en kan daardoor bijdragen aan een gelijkmatige verdeling van ingrediënten. Deze stabiliserende functie verschilt van die van een klassiek emulgator: xanthaangom kan emulsies stabiliseren, maar wordt ook beschreven als een stabilisator die zelf niet emulgeert. In combinatie met galactomannanen kan de gelvorming worden versterkt.

Voor consumenten zijn vooral de fysische eigenschappen van het polymeer relevant: zwellen, gelvorming en een afschuifverdunnend vloeigedrag. Ze verklaren waarom xanthaangom in uiteenlopende productvormen zoals lotions, gels, shampoos of make-up kan worden gebruikt. De beschikbare gegevens onderbouwen functies in de formulering, maar geen specifiek cosmetisch behandelingseffect op huid of haar. Een uitspraak over de werking van een specifiek product moet daarom betrekking hebben op de volledige receptuur en het beoogde gebruik ervan.