Onzichtbare deeltjes, grote impact: microplastics in cosmetica en hun gevolgen voor milieu en wateren
Cosmetica moet onze huid verzorgen, ons er frisser uit laten zien en het dagelijks leven wat aangenamer maken. Tegelijkertijd bevatten veel producten stoffen die we niet zien, maar die in het milieu jarenlang aanwezig kunnen blijven. Microplastics en bepaalde synthetische polymeren horen daarbij. Ze verlaten onze badkamer via het putje en komen uiteindelijk terecht in rivieren, meren en zeeën. In dit artikel lees u wat deze stoffen precies zijn, wat ze in het milieu doen en waar u in het dagelijks gebruik op kunt letten.
Wat er werkelijk achter microplastics en synthetische polymeren schuilgaat
Onder microplastics verstaat men vaste, onoplosbare kunststofdeeltjes kleiner dan 5 millimeter. In cosmetica worden ze onder andere gebruikt als peelingkorreltjes, schuurdeeltjes of om texturen gladder en fraaier te laten ogen. Deze deeltjes lossen niet op, maar blijven als plastic aanwezig.
Synthetische polymeren zijn ook kunststoffen, maar dan opgebouwd uit zeer lange ketens van moleculen. In cosmetica dienen ze bijvoorbeeld als filmbinder, verdikkingsmiddel of om een product beter smeerbaar te maken. Sommige zijn vaste deeltjes, andere zijn wateroplosbaar of hebben een gelachtige structuur.
Vanuit milieuoogpunt zijn vooral twee punten van belang:
- Vaste microplasticdeeltjes blijven als plasticdeeltjes in het milieu bestaan.
- Veel synthetische polymeren zijn bewust zeer stabiel ontworpen en worden slechts langzaam of slechts gedeeltelijk afgebroken.
Na gebruik verdwijnen beide stofgroepen via het afvalwater in rioolwaterzuiveringsinstallaties. Daar worden ze, afhankelijk van type, vorm en grootte, slechts deels vastgehouden. Een deel komt uiteindelijk in oppervlaktewater terecht.
Van wastafel naar zee: hoe de deeltjes in het water terechtkomen
Microplastics uit cosmetica worden in de regel direct via het afvalwater geloosd – bij het douchen, gezichtsreiniging, handen wassen of make-up verwijderen. Zuiveringsinstallaties kunnen een deel van de grotere deeltjes uit het water halen. Voor heel kleine deeltjes of opgeloste polymeren lopen we echter tegen technische grenzen aan: een volledige verwijdering is nauwelijks haalbaar.
Wat niet in het zuiveringsslib wordt vastgelegd, gaat met het gezuiverde afvalwater naar rivieren en meren en belandt van daaruit, direct of via omwegen, in zee. Ook synthetische polymeren die fijn verdeeld of opgelost zijn, kunnen in deze vorm in het milieu blijven circuleren.
De gevolgen in het milieu zijn onder meer:
- Microplastics worden teruggevonden in zoetwater- en mariene ecosystemen.
- De deeltjes kunnen zich ophopen in sedimenten.
- Ze kunnen door organismen worden opgenomen, bijvoorbeeld wanneer ze met voedsel worden verward.
Cosmetica is maar één van de bronnen van microplastics. Slijtage van autobanden, synthetische textielvezels bij het wassen en uiteenvallend plasticafval leveren veruit de grootste bijdrage. Toch is de bijdrage uit cosmetische producten aantoonbaar en niet volledig verwaarloosbaar.
Vaak onderschat: waar de typische denkfouten liggen
Rond microplastics in cosmetica doen verschillende hardnekkige misverstanden de ronde:
„Het is zo weinig, dat kan geen kwaad.”
In één crème- of scrubtube zit meestal inderdaad geen enorme hoeveelheid plastic. Maar die ene verpakking staat niet op zichzelf. Over miljoenen gebruikers en vele jaren gaat het om substantiële volumes die in het milieu kunnen belanden.
„Als het product vloeibaar is, zit er geen plastic in.”
Kunststoffen zijn niet alleen harde korrels. Ook vloeibare of gelachtige synthetische polymeren zijn opgebouwd uit kunststofstructuren. De afwezigheid van zichtbare bolletjes zegt dus weinig.
„Rioolwaterzuiveringsinstallaties filteren toch alles eruit.”
Zuiveringsinstallaties nemen een deel van de last weg, vooral de grotere deeltjes. Maar voor micro- en nanodeeltjes of volledig opgeloste polymeren schiet de techniek tekort. Er blijft altijd een rest die in het milieu terechtkomt.
„Biologisch afbreekbaar betekent automatisch onschadelijk.”
„Afbreekbaar” klinkt geruststellend, maar zegt niets over de tijdschaal en de noodzakelijke omstandigheden. Sommige stoffen breken alleen onder laboratoriumcondities of in speciale installaties af. In natuurlijke wateren kunnen ze aanzienlijk langer aanwezig blijven.
Bewuster kopen: wat u concreet kunt doen
U hoeft geen chemicus te zijn om uw eigen bijdrage aan de belasting van water en milieu te verkleinen. Enkele praktische handvatten:
INCI-lijst kritisch lezen
In de ingrediëntenlijst (INCI) duiden termen als „-polymer”, „-acrylate”, „polyethylene”, „polypropylene” of „polyquaternium” vaak op synthetische kunststoffen. Niet elk daarvan is automatisch een microplasticdeeltje, maar het zijn duidelijke signaalwoorden.
Peelings en producten met zichtbare bolletjes controleren
Mechanische scrubs met kunststofkorrels zijn goed te vervangen door producten met natuurlijke schuurstoffen, zoals gemalen pitten, zouten of cellulose. Veel merken bieden zulke alternatieven inmiddels standaard aan.
Minder lagen, minder producten
Elke extra laag cosmetica brengt extra ingrediënten in het afvalwater. Wie teruggaat naar een compacte routine, vermindert automatisch de totale emissie – zonder per se aan huidverzorging in te boeten.
Gebruikmaken van informatie uit betrouwbare bronnen
Milieuautoriteiten, consumentenorganisaties en onafhankelijke onderzoeksinstellingen publiceren regelmatig lijsten en achtergrondinformatie over microplastics en kunststoffen in cosmetica. Zulke bronnen helpen om labels, marketingclaims en nieuwe trends beter te kunnen inschatten.
Kort samengevat
Microplastics en bepaalde synthetische polymeren in cosmetica zijn zo ontworpen dat ze lang stabiel blijven. Precies die duurzaamheid, die in een crème of mascara gewenst is, wordt in het milieu problematisch. Via het afvalwater bereiken ze rivieren, meren en zeeën en worden ze daar teruggevonden in sedimenten en in organismen. Cosmetica is niet de hoofdbron van microplastics, maar levert wel een meetbare bijdrage. Door kritischer naar ingrediënten te kijken en bewust te kiezen, kan elke gebruiker helpen om de belasting van water en milieu stap voor stap te verminderen.
Veelgestelde vervolgvragen
Komen deze stoffen ook in de voedselketen terecht?
Microplastics worden aangetroffen in uiteenlopende waterorganismen, van plankton tot vissen. In hoeverre ze zich via meerdere schakels in de voedselketen ophopen en uiteindelijk relevant worden voor de mens, wordt momenteel intensief onderzocht. De gegevensbasis groeit, maar is nog niet volledig.
Zijn alle synthetische polymeren automatisch schadelijk voor het milieu?
Nee. Polymerensoorten verschillen sterk in structuur, vorm (vast, gel, opgelost), concentratie en afbreekbaarheid. Hoe groter de bestendigheid en hoe slechter de afbreekbaarheid, hoe groter de kans op accumulatie in het milieu. Een generieke beoordeling „goed” of „slecht” doet meestal geen recht aan die nuance.
Zijn „plasticvrije” producten altijd de betere keuze?
„Plasticvrij” kan een aanwijzing zijn dat er geen microplastics zijn toegevoegd, en dat is een stap in de goede richting. Toch blijft de totale formule relevant: ook andere ingrediënten kunnen milieubelastend zijn, afhankelijk van hun eigenschappen en dosering. Het loont dus om verder te kijken dan één label.
Hoe ontwikkelt de wetgeving rond microplastics in cosmetica zich?
In verschillende landen en regio’s worden bepaalde toepassingen van microplastics in cosmetica al beperkt of verboden, vooral vaste, niet-afbreekbare deeltjes in afspoelbare producten. Verdere regelgeving is in voorbereiding. Het doel is overal hetzelfde: de instroom van slecht afbreekbare kunststofdeeltjes in het milieu stapsgewijs terugdringen.