EDTA

EDTA is geen klassiek verzorgend actief bestanddeel dat zelf vocht toevoegt of het huidoppervlak gladder maakt. De belangrijkste functie ervan ligt in de formule: het bindt metaalionen die aanwezig kunnen zijn in grondstoffen of water en die de kwaliteit van een cosmetisch product kunnen beïnvloeden. Zo kan de formule worden beschermd tegen ongewenste veranderingen door deze ionen. Voor jou betekent dit dat EDTA vooral bijdraagt aan de werking van het product en niet aan een direct voelbaar verzorgend effect op de huid.

Je kunt EDTA in verschillende cosmetische formules aantreffen, bijvoorbeeld in reinigings- en verzorgingsproducten waarin de beheersing van metaalionen relevant is voor de productkwaliteit. De ingrediëntenlijst van een afzonderlijk product zegt op zichzelf niets over hoe intensief het product verzorgt of hoe goed het bij jouw huid past. EDTA is ook geen vervanging voor de overige bestanddelen van een formule, want het heeft een duidelijk afgebakende functie als chelaatvormer. Wie op afzonderlijke ingrediënten let, kan de naam rechtstreeks opzoeken in de INCI-lijst.

Voor een gevoelige huid is vooral de verdraagbaarheid van het eindproduct van belang, niet alleen de aanwezigheid van een chelaatvormer. Cosmetische producten worden vóór het op de markt brengen beoordeeld op hun verdraagbaarheid voor de huid en de ogen. Een veiligheidsrapport over EDTA en verwante chelaatvormers vat klinische tests samen waarin geen opname van een EDTA-zout door de huid werd vastgesteld. Hetzelfde rapport wijst er echter op dat EDTA de passage van andere stoffen in de huid zou kunnen beïnvloeden, omdat het calcium bindt.

De website classificeert EDTA in de beoordeling van de verdraagbaarheid met score 5 als een gemiddeld risico. Deze classificatie moet als richtlijn worden beschouwd, niet als een uitspraak dat elk product met EDTA slecht wordt verdragen. Bij een bekende intolerantie voor een specifiek product is het verstandig de volledige INCI-lijst te controleren, want de formule bevat naast EDTA ook andere bestanddelen. Bij je keuze kun je er bovendien rekening mee houden of de fabrikant de stofvorm vermeldt als EDTA of als EDTA-zout.

In cosmetische formules wordt EDTA gebruikt om metaalionen te complexeren die de stabiliteit of kwaliteit van een product kunnen beïnvloeden. De vakbeschrijving noemt ook het gebruik in cosmetica om verkleuring door metalen in heldere producten te voorkomen. Deze functie is geschikt voor formules waarin onbedoelde metaalionen de kleur of andere producteigenschappen kunnen veranderen. EDTA dient daarbij als hulpstof in de formule en niet als belangrijkste actief bestanddeel voor een cosmetisch effect op de huid.

Het veiligheidsrapport noemt voor EDTA een gebruikelijke concentratie van minder dan 2 procent. De overige daarin behandelde EDTA-zouten werden in nog lagere concentraties gebruikt. Een tweede informatiebron over ingrediënten vermeldt cosmetische concentraties van minder dan 0,5 procent. Deze gegevens hebben betrekking op de beschreven toepassingen en zijn geen instructies om zelf een formule te maken.

Bij de ontwikkeling van een formule moet rekening worden gehouden met het feit dat EDTA metaalionen bindt en daardoor ook het gedrag van andere bestanddelen kan beïnvloeden. Het veiligheidsrapport raadt formuleerders aan rekening te houden met de mogelijke verandering in de opname van andere stoffen, vooral wanneer die eerder veilig zijn bevonden vanwege hun geringe opname door de huid. Voor jou als gebruiker betekent dit: gebruik het eindproduct volgens de bedoelde productsoort en voeg zelf geen EDTA toe. De functie van het ingrediënt is het complexeren van metaalionen, niet het behandelen van huidproblemen of het verwijderen van aanslag op de huid.

• Zoek in de INCI-lijst naar „EDTA” en controleer indien nodig ook benamingen zoals „Disodium EDTA” of „Tetrasodium EDTA”.
• Beoordeel de verdraagbaarheid aan de hand van het eindproduct en de volledige ingrediëntenlijst.
• Gebruik cosmetische producten volgens de gebruiksaanwijzing voor de betreffende productsoort.
• Gebruik EDTA niet als zelfstandig huidverzorgend actief bestanddeel en voeg het niet zelf aan producten toe.

De cosmetische functie van EDTA wordt aangeduid als „chelating”. Een veiligheidsrapport van het Cosmetic Ingredient Review Expert Panel beoordeelde EDTA en verschillende verwante zouten als veilig bij gebruik in cosmetische formules. In klinische tests die in dit rapport worden samengevat, werd geen opname van een EDTA-zout door de huid vastgesteld. Deze beoordeling heeft betrekking op de in cosmetica gebruikte formules en staat niet gelijk aan een algemene uitspraak over elke denkbare blootstellingsroute.

Het rapport noemt als mogelijk aandachtspunt dat EDTA door de binding van calcium de passage van andere chemicaliën in de huid kan beïnvloeden. Formuleerders moeten daarom bij de combinatie met stoffen rekening houden met deze wisselwerking, als hun geringe opname door de huid deel uitmaakte van de veiligheidsbeoordeling. De blootstelling door inademing bij cosmetische aerosolen werd afzonderlijk beoordeeld. Een conservatieve schatting kwam uit op een maximale dosis onder de doses die in dieronderzoek in verband werden gebracht met effecten op de voortplanting of ontwikkeling. Het onderzoek meldde ook cytotoxische en licht genotoxische bevindingen, maar geen carcinogeniteit voor de beoordeelde chelaatvormers.

Een informatiebron over ingrediënten beschrijft EDTA en de zouten ervan als irriterend bij hoge doses en vermeldt lage concentraties van minder dan 0,5 procent in cosmetische producten waarbij irritatie zou worden voorkomen. Het veiligheidsrapport noemt gebruikelijke concentraties voor EDTA van minder dan 2 procent. De overige onderzochte zouten werden in lagere concentraties gebruikt. EDTA is slechts in geringe mate biologisch afbreekbaar. De betreffende informatiebron noemt daarom aandacht voor ecologische aspecten, zonder de stof als persistent, bioaccumulerend of milieutoxisch te classificeren. Je kunt EDTA het eenvoudigst herkennen aan de vermelding op de INCI-lijst.

EDTA staat voor ethyleendiaminetetra-azijnzuur en ook voor het daaruit gevormde tetra-anion ethyleendiaminetetra-acetaat. De afkorting is ook afgeleid van de Engelse benaming Ethylenediaminetetraacetic acid. EDTA wordt ingedeeld als een stof van synthetische oorsprong. De brutoformule van het vrije zuur is C10H16N2O8. Voor cosmetica wordt EDTA niet gewonnen uit planten of dieren, maar synthetisch geproduceerd.

Een vroege synthese werd in 1935 uitgevoerd door Ferdinand Münz bij IG Farben, waar hij het proces liet patenteren. De productie kan plaatsvinden via een reactiereeks met ethyleendiamine, formaldehyde en blauwzuur. Daarbij ontstaat eerst een tetranitril, dat vervolgens alkalisch wordt gehydrolyseerd. Gerold Schwarzenbach verrichtte in de jaren 1940 aan de Universiteit van Zürich pionierswerk op het gebied van de chemie en het gebruik van EDTA. De verbinding is dus geen traditioneel plantenextract, maar een doelbewust synthetisch geproduceerde complexvormer.

De benaming verwijst naar de chemische structuur met een ethyleendiamine-eenheid en vier azijnzuur- of carboxymethylgroepen. Deze groepen en de twee stikstofatomen maken het mogelijk dat het molecuul op meerdere plaatsen tegelijk een metaalion bindt. Dergelijke bindingen worden chelaatcomplexen genoemd. EDTA kan met bepaalde metaalionen bijzonder stabiele 1:1-complexen vormen. In cosmetische producten wordt de stofnaam EDTA als INCI vermeld. Deze moet worden onderscheiden van afzonderlijke natrium- of calcium-natriumzouten, die eveneens als chelaatvormer worden gebruikt.

EDTA behoort tot de aminopolycarbonzuren en werkt als een hexadentate chelaatvormer: twee stikstofatomen en vier carboxygroepen kunnen samen aan een metaalion binden. Het vrije zuur wordt beschreven als een witte vaste stof en is slechts weinig oplosbaar in water; de zouten lossen aanzienlijk beter op in water. Het vrije zuur lost niet op in vetten. De pH-waarde beïnvloedt in welke geprotoneerde en gedissocieerde vormen EDTA voorkomt en daarmee ook het complexvormend vermogen.

• Brutoformule van het vrije zuur: C10H16N2O8.
• Molecuulgewicht: 292,24.
• Het zuur lost vooral bij een lage pH langzaam op; de zouten lossen snel op in water.
• EDTA bindt onder meer calcium en kan stabiele complexen vormen met koper-, nikkel-, ijzer- en kobaltionen.
• In formules bindt de complexvormer metaalionen die de stabiliteit of kwaliteit van het product kunnen beïnvloeden.
• In cosmetische formules wordt EDTA gebruikt als chelaatvormer, niet als zelfstandig vochtinbrengend middel of exfoliant.

Het EDTA-molecuul heeft twee stikstofatomen en vier carboxygroepen waarmee het op meerdere plaatsen een metaalion kan coördineren. De resulterende binding wordt een chelaatcomplex genoemd. Met bepaalde kationen ontstaan bijzonder stabiele complexen in een verhouding van één EDTA-deeltje op één metaalion. Volgens de chemische beschrijving gaat het onder meer om calcium-, koper-, nikkel-, ijzer- en kobaltionen. In cosmetische formules berust de functie op deze metaalbinding, waardoor storende metaalionen kunnen worden gebonden.

De bindingsvorm hangt samen met de zuur-basetoestand van het molecuul. In een zuur milieu komen verschillende, minder gedissocieerde zuurvormen voor. De vrije zuurvorm lost dan langzamer op, terwijl EDTA-zouten snel in water oplossen. Het vermogen om metaalionen te complexeren verklaart het gebruik in waterige systemen en de toepassing in cosmetica als chelaatvormer. Deze chemische functie staat dus niet gelijk aan een rechtstreekse werking op huidcellen of aan een zelfstandig verzorgend effect.

Het aangeleverde veiligheidsrapport vat gegevens uit dieronderzoek, klinische tests en een blootstellingsschatting voor EDTA en verwante zouten samen. Daarin worden cytotoxische en licht genotoxische eigenschappen beschreven, maar geen carcinogeniteit van de beoordeelde chelaatvormers. Volgens de samengevatte klinische tests werd een EDTA-zout niet door de huid opgenomen. Tegelijkertijd wordt een mogelijke verandering van de passage van andere chemicaliën door de huid als gevolg van calciumchelatatie genoemd als relevant aspect van de formule. Voor inhaleerbare cosmetica werd in de schatting rekening gehouden met blootstelling aan aerosolen. Bij de conservatieve aannames kwam de dosis uit onder de dosis die in dieronderzoek reproductie- of ontwikkelingseffecten veroorzaakte.

Op basis van de beschikbare gegevens concludeert het rapport dat de onderzochte chelaatvormers bij cosmetisch gebruik veilig zijn. Deze conclusie heeft betrekking op de beoordeelde ingrediënten en blootstellingsomstandigheden, niet op onbeperkt gebruik of willekeurige productsamenstellingen. De belangrijkste wetenschappelijk beschreven aspecten van EDTA komen voort uit de complexvormende chemie en de in het veiligheidsrapport samengevatte gegevens over opname en blootstelling. Deze functie beschrijft geen cosmetisch effect zoals hydratatie of het gladmaken van de huid.